Giờ ra chơi ở nhiều trường vùng cao không cần đồ chơi đắt tiền mới vui. Chỉ với vài chiếc lốp xe cũ đã làm sạch, sơn màu và cố định chắc chắn, sân trường đã có ngay một “bàn cờ” khổng lồ cho ô ăn quan, một đường lò cò rực rỡ và một vạch kéo co đầy tiếng cười. Đó là cách Lăn Bánh Ước Mơ nhìn về trò chơi dân gian: không phải thứ chỉ còn trong sách vở, mà là những trò chơi hoàn toàn có thể sống lại ngay trên sân chơi tái chế.
Vì sao trò chơi dân gian hợp với sân chơi lốp xe?
Trò chơi dân gian có ba đặc điểm rất hợp với sân chơi tái chế. Thứ nhất, chúng không cần thiết bị phức tạp: một sợi dây, vài viên sỏi, một ô vẽ bằng phấn hay bằng lốp xe là đủ để bắt đầu. Thứ hai, chúng chơi được đông người, phù hợp với giờ ra chơi ngắn và sân trường đông học sinh. Thứ ba, chúng dạy trẻ những điều mà đồ chơi điện tử khó dạy: chờ đến lượt, tuân thủ luật chung, hợp tác theo nhóm và chấp nhận thắng thua một cách vui vẻ.
Lốp xe cũ, khi được tái chế đúng cách, lại bổ sung đúng những gì trò chơi dân gian còn thiếu trên sân đất trống: ranh giới rõ ràng cho ô chơi, độ bám cho bước nhảy, vạch xuất phát rõ ràng cho kéo co. Thay vì đường lò cò vẽ phấn mà mưa một trận là mất, nhà trường có đường lò cò dùng được cả học kỳ.
Quan trọng hơn, sân chơi tái chế giúp trò chơi dân gian trở lại một cách tự nhiên. Trẻ không cần “giờ học trò chơi dân gian” mới được chơi; nhìn thấy ô lò cò là muốn nhảy, nhìn thấy dây kéo co là muốn rủ bạn. Khi trò chơi gắn liền với không gian chơi hằng ngày, văn hóa dân gian mới thực sự được giữ gìn.
1. Kéo co: trò chơi của sức mạnh tập thể
Kéo co là trò chơi quen thuộc nhất và cũng dễ tổ chức nhất trên sân chơi lốp xe. Luật chơi đơn giản: hai đội đứng hai bên vạch giữa, cùng kéo một sợi dây thừng về phía mình; đội nào kéo được nút thắt qua vạch của mình trước sẽ thắng. Nhưng chính sự đơn giản đó lại chứa nhiều bài học: muốn thắng, cả đội phải kéo cùng một nhịp, cùng một hướng, không ai được kéo lệch hay bỏ cuộc giữa chừng.
Trên sân chơi lốp xe, kéo co có thể tổ chức an toàn và gọn gàng hơn. Vạch giữa được đánh dấu bằng một hàng lốp xe sơn màu nổi bật, hai bên là khu vực đứng của mỗi đội. Giáo viên nên chọn mặt sân bằng phẳng, khô ráo, không có lốp xe lồi lõm ngay dưới chân người chơi. Dây kéo co nên là dây thừng mềm, đường kính vừa tay trẻ, không dùng dây nilon trơn hay dây kim loại. Mỗi đội nên có số người tương đương, chia theo chiều cao và sức khỏe để trận đấu cân sức, tránh đội mạnh áp đảo đội yếu.
Kéo co không chỉ là trò chơi sức mạnh. Trước mỗi lượt, hai đội hô khẩu hiệu, đếm nhịp “một, hai, ba, kéo” để cùng kéo một nhịp. Sau trận đấu, dù thắng hay thua, hai đội bắt tay nhau — đó là lúc trò chơi dạy trẻ tinh thần thể thao thật sự.
2. Nhảy lò cò bằng lốp xe: vừa vận động, vừa rèn sự khéo léo
Nhảy lò cò là trò chơi gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ. Người chơi ném một viên sỏi vào ô, rồi nhảy lò cò qua các ô, nhặt sỏi và quay về mà không được chạm vạch hay mất thăng bằng. Trò chơi tưởng đơn giản nhưng rèn cho trẻ khả năng giữ thăng bằng, phối hợp tay chân và tính kiên nhẫn.
Phiên bản tái chế của trò chơi này dùng lốp xe thay cho ô vẽ bằng phấn. Các lốp xe được xếp thành hình lò cò quen thuộc: ô đơn, ô đôi xen kẽ, ô cuối là hình bán nguyệt để quay đầu. Lốp xe nên chọn loại nhỏ, đã làm sạch, sơn màu tươi và chôn hoặc cố định một phần xuống đất để không bị xê dịch khi trẻ nhảy lên. Khoảng cách giữa các ô cần vừa với sải chân của trẻ tiểu học, không quá xa khiến trẻ phải nhảy với quá sức.
Chơi trên sân lốp xe có thêm một lợi thế: mặt lốp bám tốt hơn nền đất trơn sau mưa. Tuy vậy, giáo viên vẫn nên kiểm tra trước giờ chơi: lốp có đọng nước, có đinh hay vật sắc nhọn kẹt trong rãnh, mặt lốp có mòn trơn không. Những kiểm tra nhỏ này chính là một phần của tiêu chuẩn an toàn sân chơi cho trẻ em mà nhà trường cần duy trì định kỳ.
Với trẻ mầm non, đường lò cò có thể thu ngắn lại, ô to hơn, cho phép nhảy bằng hai chân. Với trẻ lớn hơn, có thể tăng độ khó bằng cách thêm ô, yêu cầu nhảy đúng thứ tự số trên lốp, hoặc kết hợp đếm số, đọc chữ trên mỗi ô.
3. Ô ăn quan phiên bản sân chơi: bàn cờ khổng lồ ngoài trời
Ô ăn quan là trò chơi dân gian đòi hỏi tư duy nhiều nhất trong ba trò chơi. Người chơi rải quân vào các ô, bốc quân và rải theo vòng, ăn quân của đối phương theo luật, cho đến khi một bên hết quân hoặc không còn nước đi. Trò chơi rèn cho trẻ khả năng tính toán, lập kế hoạch và suy nghĩ trước vài bước.
Trên sân chơi lốp xe, ô ăn quan được “phóng to” thành một bàn cờ ngoài trời. Các lốp xe xếp thành hai hàng ô dân, hai đầu là hai ô quan lớn hơn, có thể dùng lốp xe to hoặc thùng sơn màu làm ô quan. Quân chơi là sỏi nhẵn, hạt đậu to hoặc nắp chai nhựa đã làm sạch — những vật liệu rẻ, dễ tìm và an toàn cho trẻ. Trẻ có thể ngồi hoặc đứng quanh bàn cờ, vừa chơi vừa quan sát, vừa cổ vũ.
Phiên bản ngoài trời có một điểm hay mà bàn cờ nhỏ trong lớp không có: nhiều trẻ cùng tham gia. Một nhóm chơi chính, các bạn còn lại làm “quân sư”, gợi ý nước đi và cùng tính toán. Giáo viên có thể tổ chức giải đấu nhỏ giữa các lớp, mỗi trận chỉ vài phút, vừa giờ ra chơi.
Để bàn cờ ngoài trời được bền, nhà trường nên chọn lốp xe đã sơn chống thấm, không dùng quân chơi sắc nhọn, và nhắc trẻ thu dọn quân sau mỗi lượt chơi.
4. Kết hợp ba trò chơi trong một giờ ra chơi
Ba trò chơi trên không nhất thiết phải chơi riêng lẻ. Một sân chơi lốp xe được quy hoạch tốt có thể bố trí ba khu vực: khu kéo co ở khoảng sân rộng, đường lò cò dọc theo lối đi, bàn cờ ô ăn quan ở góc sân râm mát. Trẻ thích vận động mạnh thì kéo co, trẻ thích khéo léo thì nhảy lò cò, trẻ thích suy nghĩ thì ngồi ô ăn quan — mỗi trẻ đều tìm được trò chơi hợp với mình.
Giáo viên có thể luân phiên: hôm nay lớp này kéo co, lớp kia nhảy lò cò; tuần sau đổi lại. Cách này giúp mọi trò chơi đều được chơi và trẻ phát triển toàn diện thay vì chỉ quen một kiểu vận động.
Tìm hiểu thêm về cách thiết kế sân chơi tái chế tại bài viết Sân chơi tái chế là gì?, và các gợi ý vận động khác tại bài viết về bập bênh lốp xe và trò chơi vận động cho giờ ra chơi.
5. An toàn trước tiên: những điều nhà trường cần kiểm tra
Trò chơi dân gian chỉ thực sự vui khi an toàn. Trước mỗi tuần học, nhà trường nên kiểm tra nhanh các hạng mục lốp xe dùng cho trò chơi: lốp có bị lung lay, nứt vỡ hay lộ sợi thép không; dây kéo co có bị sờn, mục không; khu vực chơi có vật sắc nhọn, ổ gà hay vũng nước đọng không. Sau mưa, cần lau khô mặt lốp và kiểm tra độ trơn trước khi cho trẻ chơi.
Ngoài ra, cần có quy tắc chơi rõ ràng và được nhắc lại thường xuyên: không đẩy nhau khi kéo co, không nhảy lên lốp xe khi chưa đến lượt, không ném sỏi hay quân chơi về phía bạn. Quy tắc giúp mọi trẻ đều cảm thấy an toàn và muốn chơi tiếp vào ngày hôm sau. Giáo viên nên đứng ở vị trí quan sát được cả ba khu vực chơi.
Một sân chơi tái chế tốt không phải là sân chơi không bao giờ có va chạm nhỏ, mà là sân chơi mà va chạm được giảm thiểu bằng thiết kế và kiểm tra định kỳ.
Trò chơi dân gian cần một sân chơi để trở về
Kéo co, nhảy lò cò, ô ăn quan không cần công nghệ mới để sống lại. Chúng chỉ cần một khoảng sân an toàn, vài chiếc lốp xe cũ được tái chế tử tế, và người lớn sẵn sàng dành thời gian tổ chức cho trẻ. Khi những trò chơi ấy trở lại giờ ra chơi, trẻ không chỉ khỏe hơn, khéo hơn, mà còn hiểu hơn về tuổi thơ của cha mẹ, ông bà mình — một sợi dây văn hóa được nối lại bằng chính tiếng cười trên sân trường.
Lăn Bánh Ước Mơ bắt đầu hành trình từ năm 2017 với mong muốn mang sân chơi đến cho trẻ em vùng cao và những nơi còn khó khăn, chính thức hoạt động với tư cách doanh nghiệp xã hội từ tháng 6/2022. Mỗi sân chơi tái chế từ lốp xe cũ không chỉ là một công trình, mà là khoảng sân để trẻ được chơi, được học và được lớn lên cùng nhau. Tìm hiểu thêm tại trang Giới thiệu và các Dự án đã thực hiện.
Đồng hành cùng Lăn Bánh Ước Mơ: nếu nhà trường, doanh nghiệp hay nhóm thiện nguyện muốn chung tay mang sân chơi tái chế và trò chơi dân gian đến với trẻ em vùng cao, hãy liên hệ với chúng tôi qua trang Liên hệ. Mỗi chiếc lốp xe cũ được trao đi đúng cách đều có thể trở thành một phần tuổi thơ của các em.
Ảnh đại diện: Trẻ em chơi kéo co trên sân trường. Nguồn ảnh: Overseas Family School (Singapore) — ofs.edu.sg
